Zabezpieczenia w faktoringu — co podpisujesz i po co

Jak działa faktoring i gdzie w nim pojawiają się zabezpieczenia

Faktoring działa tak: Twoja firma sprzedaje faktorowiFaktor — firma faktoringowa, która kupuje Twoje faktury i wypłaca za nie pieniądze przed terminem. faktury z odroczonym terminem płatności, dostaje zaliczkęZaliczka — część kwoty z faktury, którą faktor wypłaca Ci od razu. Resztę dostajesz, gdy kontrahent zapłaci., a firma faktoringowa czeka na przelew od kontrahenta. Dzięki szybszemu dostępowi do gotówki utrzymujesz płynność finansową nawet wtedy, gdy odbiorcy mają dłuższe terminy płatności — możesz inwestować, zamiast czekać na przelewy.

Utarło się, że faktor wypłaca 80–90% wartości faktury, a resztę oddaje po zapłacie kontrahenta. W ofertach, które analizujemy, dolna granica leży wyżej, a pełna wypłata od ręki nie jest wyjątkiem. Spośród 78 ofert z deklarowanym poziomem zaliczki 35 wypłaca od razu 100% wartości faktury (pomniejszone o prowizjęProwizja — opłata faktora za finansowanie faktury. Liczy się ją od kwoty faktury, w procentach.), a żadna nie schodzi poniżej 75%.^[1]

Ale faktor wypłaca Ci pieniądze, zanim je faktycznie otrzyma. Musi się więc zabezpieczyć. W faktoringu pełnymFaktoring pełny — faktor bierze na siebie ryzyko. Gdy kontrahent nie zapłaci, nie oddajesz pieniędzy. przejmuje ryzyko, że kontrahent nie zapłaci z powodu niewypłacalnościNiewypłacalność — stan, w którym firma nie ma z czego spłacać długów. Przed tym chroni faktoring pełny., więc dokładniej bada odbiorców i zwykle oczekuje dodatkowych zabezpieczeń. Faktoring niepełnyFaktoring niepełny — faktor finansuje fakturę, ale nie bierze na siebie ryzyka braku zapłaty. Gdy kontrahent nie zapłaci, zwracasz faktorowi zaliczkę. zostawia to ryzyko po Twojej stronie, ale faktor nadal chroni się przed sporami o istnienie faktury i przed celowymi nadużyciami.

Siła i typ zabezpieczeń zależą od kilku rzeczy naraz:

• Rodzaj faktoringu — pełny, niepełny, krajowy, eksportowy.
• Wysokość limitu — im wyższy, tym więcej dokumentów.
• Staż firmy na rynku i jej sytuacja finansowa — młoda firma zaczyna z pełnym pakietem.
• Liczba i jakość odbiorców — rozproszony portfel to mniejsze ryzyko dla faktora.

Terminowe regulowanie zobowiązań przez kontrahentów wprost przekłada się na to, ile dokumentów podpiszesz. Znaczenie ma też skala. W faktoringu masowym, czyli data faktoringu, faktor obsługuje dużą liczbę drobnych faktur i wielu odbiorców naraz — ocenia wtedy portfel jako całość, a nie pojedyncze wierzytelnościWierzytelność — prawo do żądania zapłaty. Masz je wobec każdego, kto nie zapłacił Ci faktury., więc chroni się limitami zamiast mnożyć formalności.

Jako niezależna porównywarka opisujemy typowe praktyki rynku. Konkretne warunki zawsze sprawdzasz w swojej umowie.

Cesja wierzytelności jako podstawowe zabezpieczenie faktoringu

Cesja wierzytelności to przeniesienie na faktora prawa do otrzymania zapłaty z faktury. Występuje zawsze — nawet gdy reklama mówi o „faktoringu bez zabezpieczeń”. Bez cesjiCesja — przeniesienie prawa do zapłaty z faktury na faktora. Dłużnik zostaje ten sam, zmienia się tylko to, komu ma zapłacić. faktor nie ma podstawy prawnej, by żądać pieniędzy od Twojego odbiorcy.

Kodeks cywilny pozwala przenieść wierzytelność bez pytania dłużnika o zgodę, o ile nie sprzeciwia się to ustawie, zastrzeżeniu w umowie ani właściwości zobowiązania.^[2] To dlatego cesja jest dla faktora tak wygodna: nie wymaga negocjacji z Twoim kontrahentem, wystarczy zawiadomienie.

To zarazem najczęściej mylona część usługi. W badaniu Olewnik-Cieplińskiej wśród 150 przedsiębiorców aż 82,7% kojarzyło faktoring wyłącznie z przejmowaniem wierzytelności, a tylko co dziesiąty widział w nim także usługi administracyjne i zabezpieczające.^[3] Cesja jest więc pierwszym, ale nie jedynym elementem pakietu.

W umowie faktoringowej zapisuje się, które faktury przenosisz na faktora — zwykle wszystkie wystawione do określonych kontrahentów, do wysokości przyznanego limitu. Faktor może ograniczać cesję, np. wykluczając faktury sporne, przeterminowane lub wystawione na odbiorców z branż podwyższonego ryzyka.

Na zewnątrz cesja wygląda tak: na fakturze pojawia się adnotacja o przeniesieniu wierzytelności, zmienia się rachunek do zapłaty, a kontrahent dostaje zawiadomienie o nowym wierzycielu. Ma to skutek prawny: dopóki dłużnik nie wie o przelewie, zapłata do rąk dotychczasowego wierzyciela jest skuteczna, ale po zawiadomieniu przelew na Twoje stare konto nie zwalnia go z długu wobec faktora.^[2]

Cesja nie obciąża majątku firmy tak jak zastaw czy hipoteka, ale ogranicza swobodę. Raz scedowanej faktury nie przeniesiesz już na inną firmę faktoringową ani nie sprzedasz komuś innemu.

Zanim podpiszesz, sprawdź jeszcze jedno — umowy z Twoimi odbiorcami. Bywa w nich zakaz cesji. Zastrzeżenie takiego zakazu wiąże faktora tylko wtedy, gdy wzmiankę o nim zawiera sam dokument wierzytelności albo gdy nabywca o zakazie wiedział.^[2] W praktyce oznacza to, że kontrakt z zakazem cesji trzeba albo wyłączyć z faktoringu, albo wynegocjować z odbiorcą zgodę.

Nie każda umowa faktoringowa wymaga oddania całego portfela. Cesja globalnaCesja globalna — obejmuje wszystkie faktury od jednego kontrahenta, nie jedną. Także te, które dopiero wystawisz. bywa warunkiem, ale nie regułą. 22 z 35 firm faktoringowych nie wymaga cesji globalnej — można sfinansować należności od jednego kontrahenta.^[1]

Weksel in blanco w faktoringu: rola, ryzyka, kiedy faktor może go użyć

Weksel in blancoWeksel in blanco — weksel podpisany bez kwoty i daty. Wierzyciel wpisuje je dopiero, gdy dłużnik nie zapłaci. to rodzaj papieru wartościowego — podpisany przez Ciebie dokument, na którym brakuje np. kwoty i terminu. To weksel niezupełny, który faktor może później uzupełnić zgodnie z deklaracją wekslową.

Wśród rodzajów weksli stosowanych w obrocie w faktoringu zdecydowanie najczęstszy jest weksel własny in blanco wystawcy. Weksel trasowany — gdzie dłużnik wekslowy to osoba wskazana jako trasat — pojawia się tu sporadycznie.

Faktor bierze weksel jako zabezpieczenie umowy na wypadek sytuacji takich jak:

• Brak zwrotu zaliczki po sporze o fakturę.
• Roszczenia regresoweRegres — prawo faktora, żeby zażądać od Ciebie zwrotu wypłaconej zaliczki, gdy kontrahent nie zapłaci faktury. w faktoringu niepełnym, gdy kontrahent nie zapłacił.
• Nienależne wykorzystanie limitu faktoringowego.
• Celowe zgłaszanie nieistniejących faktur — czyli wprost oszustwo.

Sam podpis nie oznacza długu. Zobowiązania wekslowego po Twojej stronie nie ma, dopóki faktor nie zdecyduje się wypełnić weksla w granicach uprawnień z deklaracji. W nowoczesnych umowach weksel zabezpiecza łączne zadłużenie z tytułu umowy, a nie pojedyncze faktury — powinno to być jasno powiązane z konkretną umową w treści weksla i deklaracji.

1. 1
   Podpisujesz weksel i deklarację

   Dokumenty trafiają do faktora razem z umową. Weksel jest niezupełny — bez kwoty i terminu. Od tego momentu masz prawo żądać własnego egzemplarza deklaracji.
2. 2
   Weksel leży bezczynnie przez całą współpracę

   Dopóki rozliczenia idą normalnie, dokument nie ma żadnego znaczenia prawnego. Nie jest długiem, nie obciąża bilansu, nie trafia do żadnego rejestru.
3. 3
   Pojawia się zdarzenie z deklaracji

   Na przykład kontrahent nie płaci w faktoringu niepełnym, a Ty nie zwracasz zaliczki w umówionym terminie. Dopiero zdarzenie opisane w deklaracji otwiera faktorowi drogę do weksla.
4. 4
   Faktor wypełnia weksel i zawiadamia

   Wpisuje kwotę i termin zgodnie z deklaracją, a następnie zawiadamia Cię w sposób w niej opisany. Dobra deklaracja daje Ci przed tym krokiem termin na dobrowolną spłatę.
5. 5
   Po rozliczeniu weksel wraca do Ciebie

   Po spłacie zobowiązań faktor powinien zwrócić oryginał albo zniszczyć go w udokumentowany sposób. Poproś o potwierdzenie na piśmie — to najczęściej zaniedbywany krok.

Ryzyka warto znać. Weksel ułatwia faktorowi uzyskanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, co skraca postępowanie sądowe i obniża koszty dochodzenia roszczeń. Spór co do wysokości trzeba wtedy dobrze udokumentować.

Drugie ryzyko to wypełnienie weksla niezgodnie z porozumieniem: na wyższą sumę albo w sytuacji, której deklaracja nie przewidywała. Prawo wekslowe daje Ci wtedy zarzut, ale z ważnym ograniczeniem — nie działa on wobec posiadacza, który nabył weksel w dobrej wierze:

Jeżeli weksel, niezupełny w chwili wystawienia, uzupełniony został niezgodnie z zawartem porozumieniem, nie można wobec posiadacza zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do tego porozumienia, chyba że posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa.

(art. 10 ustawy z 28 kwietnia 1936 r. — Prawo wekslowe, Dz.U. 2022 poz. 282)

Stąd praktyczna zasada: trzymaj egzemplarz deklaracji, korespondencję i rozliczenia limitu tak długo, jak weksel pozostaje w rękach faktora — a w samej deklaracji pilnuj dopisku ograniczającego indosIndos — przeniesienie praw z weksla na inną osobę przez oświadczenie na dokumencie. Dopisek „nie na zlecenie” wyłącza indos, dzięki czemu weksel nie trafi do obcego posiadacza, wobec którego Twoje zarzuty byłyby słabsze..

Weksel nie daje jednak faktorowi wolnej ręki. Obowiązuje go deklaracja wekslowa, prawo wekslowe oraz ogólne przepisy o nadużyciu prawa. Zapłaty weksla można dochodzić tylko na rzecz osoby wskazanej w dokumencie, a nadużycie — skarżyć w sądzie.

Deklaracja wekslowa — co musi się w niej znaleźć, żeby weksel Cię nie zaskoczył

Deklaracja wekslowa to osobny dokument do weksla in blanco, który określa, kiedy i na jaką kwotę faktor może weksel wypełnić. Nazywana też porozumieniem wekslowym, jest Twoją główną ochroną — jej sporządzenie to standard, nie wyjątek.

Co powinna zawierać:

1. Powiązanie weksla z konkretną umową faktoringową — numer, datę zawarcia, strony.
2. Maksymalną kwotę albo jasną metodę jej wyliczenia (np. suma niespłaconych należności plus odsetki).
3. Opis zdarzeń uprawniających do wypełnienia — np. brak spłaty zaliczki przez określoną liczbę dni albo rozwiązanie umowy z Twojej winy.
4. Sposób ustalania terminu i miejsca płatności weksla.
5. Sposób zawiadomienia — listem poleconym albo e-mailem — oraz termin na dobrowolną spłatę przed skierowaniem sprawy do sądu.
6. Klauzule o ważności i przenoszeniu; dopisek „nie na zlecenie” ogranicza indos na inne podmioty.

Pod deklaracją podpisują się obie strony. Swój egzemplarz musisz dostać i przechowywać razem z kopią umowy. Gdy któraś z kluczowych części jest bardzo ogólna — np. „do pełnej wysokości zobowiązań” bez podania kwoty — skonsultuj ją z prawnikiem, szczególnie przy wysokich limitach.

Inne typowe zabezpieczenia w faktoringu: pełnomocnictwo do rachunku, blokady, poręczenia

Oprócz cesji i weksla faktorzy stosują szerszy wachlarz zabezpieczeń. Rzadko negocjowany, bo mało kto o nie pyta.

Pełnomocnictwo do rachunku bankowego pozwala faktorowi kontrolować wpływy z faktur objętych faktoringiem. Może obejmować monitorowanie płatności i prawo do pobrania środków na spłatę należności. Sprawdź, czy dotyczy tylko wpływów z faktoringu, czy daje szersze uprawnienia — w tym prawo pobrania dowolnych środków z konta.

Blokada środków lub kaucja zabezpieczająca obniża Twoją bieżącą płynność. To ukryty koszt — uwzględnij go obok prowizji, bo zamrożone 20 tys. zł kosztuje tyle samo co kilka faktur finansowania.

Oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji pojawia się rzadziej, ale przy większych limitach daje faktorowi drogę do egzekucji bez pełnego procesu. Składa się je w formie aktu notarialnego, który jest tytułem egzekucyjnym (art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c.) — sąd nadaje mu klauzulę wykonalności bez rozpoznawania sprawy co do meritum. Dochodzi więc koszt notariusza; zwróć uwagę, do jakiej kwoty podpisujesz.

Poręczenia osobiste lub poręczenie wekslowe (awalAwal — poręczenie za zapłatę weksla. Poręczyciel odpowiada za dług tak samo jak ten, za kogo poręczył.) faktor może wziąć od członków zarządu lub właścicieli, szczególnie przy młodych przedsiębiorstwach albo w branżach podwyższonego ryzyka. Rzadsze, ale możliwe: zastaw rejestrowy na aktywach czy cesja praw z polisyCesja polisy — przenosisz na faktora prawo do odszkodowania z Twojej polisy. Dzięki temu faktor odzyska pieniądze z ubezpieczenia, gdy kontrahent nie zapłaci. ubezpieczenia należności. Gdy poręczyciel albo wystawca weksla pozostaje w małżeńskiej wspólności majątkowej, warto sprawdzić z wyprzedzeniem, czy i kiedy faktor poprosi o zgodę małżonka na takie zabezpieczenie — sama umowa faktoringu tego nie wymaga.

Ubezpieczenie należności działa inaczej niż reszta tej listy: przenosi ryzyko braku zapłaty na ubezpieczyciela, zamiast przerzucać je z powrotem na Ciebie. W faktoringu pełnym bywa drugim filarem obok cesji — polisa pokrywa niewypłacalność odbiorcy, a faktor odzyskuje pieniądze od zakładu ubezpieczeń.

Zerknij w umowę, kto polisę wykupuje i kto płaci składkę. Faktor może objąć Cię własnym programem ubezpieczeniowym albo wymagać, żebyś kupił polisę sam i scedował z niej prawa na niego. W drugim wariancie koszt polisy dolicza się do rachunku i zmienia opłacalność.

Im lepszy portfel odbiorców i dłuższa współpraca, tym częściej faktor ogranicza zabezpieczenia do minimum — samej cesji albo cesji z wekslem przy niskich limitach.

Faktoring pełny i niepełny a zabezpieczenia — co się zmienia

Faktoring pełny (bez regresu) oznacza, że faktor przejmuje ryzyko — przy niewypłacalności kontrahenta sam ponosi stratę. Dlatego mocniej bada odbiorców i często wymaga polisy. To ograniczenie ryzyka kosztuje: prowizja zwykle jest wyższa niż przy wariancie niepełnym.

Ten podział ma zresztą oparcie w kodeksie: zbywca wierzytelności zawsze odpowiada za to, że wierzytelność mu przysługuje, ale za wypłacalność dłużnika — tylko wtedy, gdy wyraźnie przyjmie taką odpowiedzialność.^[2] Faktoring niepełny to właśnie umowne przyjęcie tej odpowiedzialności, a zabezpieczenia mają zapewnić, że da się ją wyegzekwować.

Faktor ustala też niższe limity na poszczególnych kontrahentach. Takie limity cząstkowe nazywa się sublimitamiSublimit — część limitu głównego przypisana jednemu kontrahentowi. Faktor nie sfinansuje więcej faktur od niego, nawet gdy reszta limitu jest wolna. — ograniczają stratę, gdy jeden odbiorca przestanie płacić, więc bywają dla faktora alternatywą wobec kolejnych żądań wobec Ciebie.

W faktoringu mieszanymFaktoring mieszany — ryzyko dzielisz z faktorem. Do pewnej kwoty odpowiada on, powyżej Ty. takie limity potrafią być dwa naraz: limit kredytowy wyznacza, do jakiej kwoty faktor przejmuje ryzyko niewypłacalności danego dłużnika, a limit finansowania — ile w ogóle sfinansuje. Należności mieszczące się w limicie kredytowym idą wtedy jako faktoring pełny, nadwyżka jako niepełny.^[4]

Faktoring niepełny (z regresem) zostawia ryzyko braku zapłaty po Twojej stronie. Zabezpieczenia służą tu głównie temu, by faktor odzyskał wypłaconą zaliczkę, jeśli faktura okaże się sporna lub nieskuteczna. Weksel in blanco jest tu częściej egzekwowany.

Warto wiedzieć, że sądy traktują konstrukcję faktoringu niepełnego poważnie: Sąd Apelacyjny w Szczecinie uznał, że zastrzeżenie pozwalające faktorowi wstrzymać cesję zwrotnąCesja zwrotna — faktor oddaje Ci wierzytelność, gdy dłużnik nie zapłacił. Znowu to Ty masz prawo żądać zapłaty. do czasu zaspokojenia jego roszczeń nie jest przelewem „w celu zabezpieczenia”, więc wierzytelność nie wraca do masy upadłości faktorantaFaktorant — firma, która sprzedaje faktury faktorowi. To Ty, jeśli korzystasz z faktoringu..^[5] Dla Ciebie oznacza to jedno: cesja zwrotna nie jest automatyczna i jej warunki czyta się równie uważnie jak samą cesję.

Przy faktoringu pełnym — szczególnie eksportowym — faktor może też ograniczyć portfel zamiast żądać dodatkowych zabezpieczeń majątkowych: wykluczy wybrane branże, kraje lub konkretnych odbiorców.

Porównując oferty, zestawiaj cały pakiet: prowizję, zestaw zabezpieczeń, limity i obowiązki informacyjne. Utarło się, że faktoring kosztuje „około procenta miesięcznie” — dane z naszej bazy pokazują szerszy rozrzut. Wśród 29 ofert z publikowaną stawką dolna granica wynosi od 0.9% do 4% wartości faktury za 30 dni finansowania.^[1] Do tego dochodzą pozycje, które w cenniku nie wyglądają na koszt: blokada środków, składka polisy, opłata za notariusza.

Czy istnieje faktoring bez zabezpieczeń? Marketing a praktyka

Całkowity brak zabezpieczeń jest rzadkością. Przynajmniej cesja występuje zawsze — bez niej faktor nie ma prawa dochodzić zapłaty od odbiorcy. Hasło „faktoring bez zabezpieczeń” oznacza zwykle brak zabezpieczeń rzeczowych (hipoteka, zastaw) i czasem brak weksla czy poręczeń, ale limity i kryteria oceny kontrahentów nadal obowiązują.

Kiedy faktor rezygnuje z weksla: przy niskim limicie, rozproszonym portfelu odbiorców, dobrej historii współpracy, krótkich terminach płatności i braku wcześniejszych sporów. Faktor może uznać taki zestaw za wystarczające zabezpieczenie sam w sobie i dać Ci uproszczony pakiet dokumentów.

Najbliżej hasła „faktoring bez zabezpieczeń” jest mikrofaktoring, czyli finansowanie pojedynczych faktur na niewielkie kwoty, kierowane do mikrofirm i jednoosobowych działalności. Przy takich limitach faktorzy często poprzestają na cesji i oświadczeniach, bo obsługa weksla kosztuje więcej, niż warte jest ryzyko.

W drugą stronę idzie faktoring eksportowyFaktoring eksportowy — faktury dla firm za granicą. Faktor sprawdza je tak samo jak krajowe. i zakupowy. W eksportowym trzeba jeszcze ocenić kontrahenta zagranicznego i zwykle wykupić polisę. W zakupowym — odwrotnie niż w klasycznym — to faktor płaci Twoim dostawcom i wydłuża termin zapłaty, więc zabezpiecza się na Tobie, a nie na fakturach odbiorcy. W obu wariantach formalności jest więcej.

Przy „lekkim” pakiecie faktor rekompensuje sobie ryzyko gdzie indziej:

Ocena Twojej firmy i tak się odbędzie — tylko w innym miejscu procesu. Warto o tym pamiętać, jeśli Twoja historia kredytowa nie jest idealna: część rynku wprost dopuszcza takich klientów, choć zwykle za wyższą cenę. 10 z 35 firm faktoringowych deklaruje akceptację klientów z negatywnymi wpisami w BIK.^[1]

Na co uważać w umowie faktoringowej i załącznikach zanim podpiszesz

Przed podpisaniem przejrzyj dokładnie cztery miejsca:

• Paragraf o zabezpieczeniach — czy jest górna granica kwoty odpowiedzialności.
• Załącznik z wekslem i deklaracją — czy spełnia punkty opisane wyżej.
• Pełnomocnictwa do rachunku — jak szeroki jest zakres uprawnień faktora.
• Oświadczenia o poddaniu się egzekucji — do jakiej kwoty i w jakiej formie.

Szczególnie ważne jest to, co dzieje się przy braku zapłaty od kontrahenta: czy faktor wraca do Ciebie z roszczeniem, w jakim terminie i na jaką kwotę. Sprawdź też, czy umowa przewiduje zmianę zabezpieczeń przy zmianie limitu — po roku współpracy obie strony znają już wzorce płatności i to dobry moment, żeby poprosić o zdjęcie weksla.

Dokumenty, które podpisujesz, mają realne konsekwencje, ale nie są pułapką samą w sobie — są ceną za to, że ktoś wypłaca Ci pieniądze przed terminem. Przy dużych kwotach konsultacja z prawnikiem to standard profesjonalnych relacji B2B, a nie brak zaufania. Przy mniejszych wystarczy uważna lektura i kilka pytań do faktora.

Najczęstsze pytania o zabezpieczenia w faktoringu

Mateusz Mazurek

CEO & Founder Faktomi

Przedsiębiorca internetowy. Wydawca blogów i serwisów o tematyce biznesowej i finansowej, m.in. założyciel, wydawca i redaktor naczelny serwisu finansowego SerFin w latach 2011–2018. Od 2014 roku autor bloga finansowego ZaradnyFinansowo.pl. Twórca wirtualnego doradcy oszczędnościowego FINATIN.pl (od 2020 roku).