Wierzytelność — co to jest?

Wierzytelność — co to jest i czym różni się od długu?

Wierzytelność to prawo wierzyciela do żądania od dłużnika zapłaty lub innego świadczenia wynikającego z konkretnego stosunku prawnego. Pojęcie wierzytelności opisuje pozycję wierzyciela w relacji zobowiązaniowej. Dług opisuje tę samą relację, tyle że widzianą od strony dłużnika — to nie dwie różne rzeczy, tylko dwa punkty widzenia.

W polskim kodeksie cywilnym pojęcie wierzytelności pojawia się pośrednio, przez definicję zobowiązania:

Zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić.

— art. 353 § 1 Kodeksu cywilnego

Przepisy posługują się więc przede wszystkim terminem „zobowiązanie”, a samo pojęcie wierzytelności ukształtowała doktryna i praktyka. Dla przedsiębiorcy ważniejsza jest jednak jego konsekwencja: prawo cywilne traktuje wierzytelność jako prawo majątkowe, a to oznacza, że można ją:

• wycenić — ma wartość, którą da się ująć w księgach i w bilansie;
• zbyć — sprzedać innemu podmiotowi albo przenieść na zabezpieczenie finansowania;
• odziedziczyć — przechodzi na spadkobierców jak każdy inny składnik majątku.

Czym jest wierzytelność w codziennym biznesie? Wyobraź sobie, że wystawiasz fakturę z terminem płatności 30 dni. Od dnia sprzedaży masz prawo do żądania spełnienia świadczenia pieniężnego przez kontrahenta. To Twoja wierzytelność, a kontrahent ma wobec Ciebie dług.

Podobnie działa stała umowa na usługi, np. comiesięczny transport towaru. Po każdym wykonaniu usługi masz prawo domagać się zapłaty — innymi słowy powstaje kolejna wierzytelność wobec klienta. Właściwości zobowiązania (kwota, termin, odsetki) zależą od tego, co strony ustaliły w umowie.

Kiedy powstaje wierzytelność? Praktyczne przykłady z biznesu

Powstanie wierzytelności następuje wtedy, gdy między stronami pojawia się ważne zobowiązanie. Najczęściej wynika ono z umowy, ale to nie jedyne źródło. Prawo przewiduje ich kilka:

1. Umowa — sprzedaż z odroczonym terminem płatności, umowa o dzieło, umowa kredytu.
2. Czyn niedozwolony — ktoś wyrządził Ci szkodę i ma obowiązek ją naprawić.
3. Bezpodstawne wzbogacenie — ktoś uzyskał korzyść Twoim kosztem bez podstawy prawnej.
4. Inne zdarzenia wskazane w przepisach — np. prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia.

Przykład handlowy: wydajesz towar 15 marca i wystawiasz fakturę z terminem płatności 30 dni. Już 15 marca powstaje wierzytelność pieniężna na Twoją rzecz, choć termin spłaty jeszcze nie upłynął. W określonym terminie — tu: do 14 kwietnia — kontrahent powinien zapłacić.

Wierzytelność bankowa działa podobnie. Gdy bank podpisuje z firmą umowę kredytową i wypłaca środki, od tego momentu ma prawo do żądania zwrotu kapitału i odsetek. Z umowy kredytu wynika wierzytelność banku wobec kredytobiorcy.

Z kolei wierzytelność ubezpieczeniowa pojawia się, gdy przedsiębiorca zgłasza szkodę z polisy — np. OC działalności — a ubezpieczyciel ją uznaje. Od tego momentu masz prawo do otrzymania świadczenia pieniężnego w postaci odszkodowania.

Przy czynie niedozwolonym — na przykład firma zewnętrzna uszkadza maszynę w Twoim magazynie — po stronie pokrzywdzonego powstaje wierzytelność odszkodowawcza o zwrot kosztów naprawy. Nie potrzeba tu żadnej umowy; wystarczy fakt wyrządzenia szkody.

Warto pamiętać, że w umowach wzajemnych obie strony mogą być jednocześnie wierzycielem i dłużnikiem. Dostarczasz usługę — masz prawo do zapłaty. Klient płaci zaliczkęZaliczka — część kwoty z faktury, którą faktor wypłaca Ci od razu. Resztę dostajesz, gdy kontrahent zapłaci. — ma prawo do wykonania usługi w określonym czasie.

Rodzaje wierzytelności — pieniężne, niepieniężne, bankowe, ubezpieczeniowe

Rodzaje wierzytelności można wyodrębnić według różnych kryteriów. Podstawowy podział dotyczy przedmiotu świadczenia:

• Wierzytelności pieniężne — prawo do otrzymania określonej kwoty, np. 15 000 zł z faktury za dostawę materiałów budowlanych.
• Wierzytelności niepieniężne — prawo do działania lub zaniechania: dostarczenia towaru, wykonania naprawy gwarancyjnej, usunięcia wady.

W praktyce oznacza to, że nie każda wierzytelność dotyczy pieniędzy. Drugi podział przebiega według wymagalnościWymagalność — moment, od którego wierzyciel może żądać zapłaty, także przed sądem. Dla faktury to zwykle dzień po terminie płatności.: wierzytelność niewymagalna to taka, której termin płatności jeszcze nie nadszedł. Gdy termin minie, wierzytelność staje się wymagalna — od tej chwili masz prawo żądania świadczenia i naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie. W transakcjach handlowychTransakcja handlowa — płatna umowa między dwiema firmami: dostawa towaru albo usługa. Sprzedaż zwykłemu klientowi się nie liczy. między firmami stawka tych odsetek jest ustalona wprost w przepisach.^[1]

Wierzytelność zabezpieczona daje większe szanse na odzyskanie należności. Typowe zabezpieczenia to hipoteka, zastaw rejestrowy, poręczenie czy gwarancja bankowa. Wierzytelność niezabezpieczona opiera się wyłącznie na ogólnym majątku dłużnika.

Wierzytelność bankowa — np. z kredytu inwestycyjnego — może być dalej przenoszona. Banki sprzedają pakiety wierzytelności do funduszy sekurytyzacyjnych, co w praktyce oznacza, że dług wobec banku obsługuje potem już inny podmiot. Wierzytelność ubezpieczeniowa to z kolei prawo do świadczenia z polisy po spełnieniu warunków: zgłoszeniu szkody w określonym terminie i braku wyłączeń odpowiedzialności.

W sektorze MŚP najczęstsze są wierzytelności handlowe — z faktur za towary i usługi. To one bywają przedmiotem obrotu w ofertach faktoringu i sprzedaży portfelowej, choć nie każda się do tego nadaje: do finansowania trafia wierzytelność bezsporna, nieobciążona roszczeniami osób trzecich i o krótkim okresie wymagalności.^[2]

Wierzytelność a należność i zobowiązanie — jak to rozróżnić w firmie?

Z perspektywy prawa wierzytelność opisuje pozycję wierzyciela, a zobowiązanie (dług) — pozycję po stronie dłużnika. W rachunkowości częściej usłyszysz jednak słowo „należność”. Termin należność odnosi się do konkretnej, ujętej w księgach wierzytelności pieniężnej — zwykle z tytułu dostaw i usług.

W umowach warto stosować precyzyjne terminy prawne. W raportach finansowych i rozmowach z bankiem lub faktoremFaktor — firma faktoringowa, która kupuje Twoje faktury i wypłaca za nie pieniądze przed terminem. istotne jest z kolei to, które pozycje bilansu są realnymi należnościami nadającymi się do finansowania. Poprawne rozróżnienie ułatwia wycenę aktywów i negocjacje warunków, np. umowy faktoringowej.

Cesja wierzytelności — jak sprzedać wierzytelność w praktyce?

Cesja wierzytelności to umowa, na mocy której pierwotny wierzyciel (cedentCedent — dotychczasowy wierzyciel, który przenosi prawo do zapłaty na kogoś innego. W faktoringu cedentem jesteś Ty, bo oddajesz fakturę faktorowi.) przenosi swoją wierzytelność na inną osobę — nowy wierzyciel (cesjonariuszCesjonariusz — nowy wierzyciel, który kupił prawo do zapłaty. Dłużnik płaci jemu, gdy dostanie zawiadomienie o zmianie.) wchodzi w jego prawa. Podstawę stanowią art. 509–517 Kodeksu cywilnego.

Utarło się, że do sprzedaży faktury potrzebna jest zgoda dłużnika — w większości przypadków to nieprawda. Zgoda nie jest wymagana; ograniczenia wynikają z ustawy, z treści samej umowy albo z właściwości zobowiązania.^[3] Dłużnika trzeba jednak zawiadomić, i to nie jest formalność: dopóki nie wie o przelewie, zapłata do rąk dotychczasowego wierzyciela pozostaje skuteczna wobec nabywcy.^[3]

Sprzedać wierzytelność można, gdy ma ona charakter majątkowy i nie jest objęta zakazem przelewu. Ograniczenia dotyczą m.in. wierzytelności alimentacyjnych, niektórych roszczeń osobistych oraz sytuacji, gdy zakaz cesji wpisano do umowy z kontrahentem. Taki zakaz działa wobec nabywcy tylko wtedy, gdy wzmianka o nim znajduje się w dokumencie stwierdzającym wierzytelność — albo gdy nabywca o nim wiedział.^[3] W doktrynie zwraca się uwagę, że jedno zdanie w umowie potrafi realnie obniżyć wartość wierzytelności jako aktywa.^[4] Dlatego przed sprzedażą sprawdź treść umowy i termin przedawnienia.

Typowe zastosowania sprzedaży wierzytelności:

• przekazanie pojedynczych faktur z opóźnionym terminem płatności firmie windykacyjnej,
• sprzedaż portfela przeterminowanych należności na rzecz innego podmiotu,
• przeniesienie wierzytelności bankowej do funduszu sekurytyzacyjnego.

Sprzedaż wierzytelności może też przybrać formę mechanizmu faktoringu. Przedsiębiorca ceduje wierzytelność z faktury na faktora, czyli firmę faktoringową, i otrzymuje większość kwoty od razu; faktor pobiera prowizjęProwizja — opłata faktora za finansowanie faktury. Liczy się ją od kwoty faktury, w procentach. i obsługuje dalszą spłatę. Faktorzy różnią się przy tym nie tylko ceną, ale i tym, czy w ogóle da się oddać jedną wybraną fakturę zamiast całego portfela. 22 z 35 firm faktoringowych nie wymaga cesji globalnejCesja globalna — obejmuje wszystkie faktury od jednego kontrahenta, nie jedną. Także te, które dopiero wystawisz. — można sfinansować należności od jednego kontrahenta.^[5] Dlatego przed podpisaniem umowy faktoringowej warto porównać warunki kilku faktorów.

CesjaCesja — przeniesienie prawa do zapłaty z faktury na faktora. Dłużnik zostaje ten sam, zmienia się tylko to, komu ma zapłacić. bywa szybszą alternatywą wobec długiej windykacji. Tracisz część kwoty (dyskontoDyskonto — potrącenie z góry za to, że pieniądze dostajesz wcześniej niż w terminie zapłaty. Im dłuższy czas i wyższe ryzyko, tym większe potrącenie.), ale zyskujesz gotówkę i przenosisz na nabywcę ryzyko niewypłacalnościNiewypłacalność — stan, w którym firma nie ma z czego spłacać długów. Przed tym chroni faktoring pełny. dłużnika. Uwaga na zakres odpowiedzialności sprzedającego: za samo istnienie wierzytelności zbywca odpowiada zawsze, a za wypłacalność dłużnika tylko wtedy, gdy wyraźnie przyjmie to na siebie w umowie.^[3]

Dochodzić czy sprzedać wierzytelność? Egzekucja komornicza, windykacja, faktoring

Odzyskiwanie wierzytelności ma ustaloną kolejność — każdy krok otwiera dopiero następny.

1. 1
   Działania miękkie

   Przypomnienie mailowe, wezwanie do zapłaty, próba ugody. Ten etap prowadzisz samodzielnie w firmie i to on kończy większość spraw.
2. 2
   Pozew o zapłatę

   Gdy wezwania nie działają, sprawa trafia do sądu. Celem jest nakaz zapłaty albo wyrok.
3. 3
   Tytuł wykonawczy

   Prawomocne orzeczenie z klauzulą wykonalności. Bez tego dokumentu postępowania egzekucyjnego nie rozpoczniesz.
4. 4
   Egzekucja komornicza

   Komornik może zająć rachunki bankowe, wynagrodzenie, ruchomości lub nieruchomości dłużnika. Skuteczność zależy od tego, czy dłużnik ma majątek.

Na skuteczność wpływa też coś, na co masz wpływ tylko na początku: czas. Im dłużej faktura leży niezapłacona, tym mniejsza szansa, że w ogóle zobaczysz te pieniądze.^[6]

Stąd realny wybór: dochodzić samodzielnie czy oddać sprawę i pogodzić się z niższą kwotą.

Faktoring działa w tym układzie profilaktycznie — zanim w ogóle dojdzie do opóźnień. Zamiast czekać 60–90 dni na zapłatę, możesz sfinansować fakturę już w dniu wystawienia. Typowy koszt to 0,9–3% wartości faktury za 30 dni finansowania (dane redakcyjne Faktomi), a rodzaj faktoringu — pełny, niepełny, odwrotny czy cichy — dobiera się do struktury wierzytelności w firmie. Inaczej wygląda finansowanie jednego dużego odbiorcy, inaczej rozdrobnionego portfela faktur od kilkudziesięciu klientów.

Pamiętaj też o przedawnieniu. Roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przedawniają się co do zasady po 3 latach od dnia wymagalności, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Przerwać bieg przedawnienia może m.in. wniesienie pozwu albo uznanie długu przez dłużnika — po przerwaniu termin liczy się od nowa, dlatego warto dokumentować takie zdarzenia.

Wierzytelność w bilansie firmy i w planowaniu płynności

W bilansie przedsiębiorstwa wierzytelności pieniężne pojawiają się w aktywach obrotowych jako należności z tytułu dostaw i usług. Skala bywa większa, niż podpowiada intuicja — w firmie produkcyjnej to znacząca część całego majątku.^[7]

Wysoki poziom należności przy niskiej gotówce sygnalizuje napięcia w płynności finansowej: masz sprzedaż na papierze, ale realnie brakuje środków na bieżące wydatki. Podstawą zarządzania jest wtedy polityka kredytu kupieckiegoKredyt kupiecki — sprzedaż z odroczonym terminem płatności. Dostawca finansuje wtedy odbiorcę własnymi pieniędzmi, aż do dnia zapłaty.:

• maksymalne terminy płatności — ustalone z góry, nie negocjowane przy każdej fakturze;
• limity dla kontrahentów — ile niezapłaconych faktur jednocześnie dopuszczasz u jednego odbiorcy;
• weryfikacja odbiorców — zanim wystawisz fakturę, nie po pierwszym opóźnieniu;
• monitorowanie opóźnień — z reakcją po kilku dniach, a nie po kilku miesiącach.

Gdy te działania nie wystarczają, wchodzi finansowanie wierzytelności: linia faktoringowa, kredyt obrotowy zabezpieczony na należnościach albo sprzedaż starszych wierzytelności. Porównanie kosztów tych rozwiązań pozwala ocenić, ile realnie kosztuje zamiana wierzytelności w gotówkę i które narzędzie pasuje do Twojej sytuacji.

Najczęstsze pytania o wierzytelność

Mateusz Mazurek

CEO & Founder Faktomi

Przedsiębiorca internetowy. Wydawca blogów i serwisów o tematyce biznesowej i finansowej, m.in. założyciel, wydawca i redaktor naczelny serwisu finansowego SerFin w latach 2011–2018. Od 2014 roku autor bloga finansowego ZaradnyFinansowo.pl. Twórca wirtualnego doradcy oszczędnościowego FINATIN.pl (od 2020 roku).