Faktoring powierniczy — co to jest i jak działa?

Czym jest faktoring powierniczy — definicja i miejsce wśród rodzajów faktoringu

Faktoring powierniczy to forma współpracy, w której bank faktorantaFaktorant — firma, która sprzedaje faktury faktorowi. To Ty, jeśli korzystasz z faktoringu. finansuje wierzytelnościWierzytelność — prawo do żądania zapłaty. Masz je wobec każdego, kto nie zapłacił Ci faktury. i przejmuje ryzyko niewypłacalnościNiewypłacalność — stan, w którym firma nie ma z czego spłacać długów. Przed tym chroni faktoring pełny. kontrahenta, a firmę faktoringową upoważnia do wykonywania czynności usługowych: monitoringu, rozliczeń i zarządzania wierzytelnościami. W tym modelu faktorFaktor — firma faktoringowa, która kupuje Twoje faktury i wypłaca za nie pieniądze przed terminem. nie angażuje własnych środków finansowych i nie ponosi ryzyka kredytowego — działa jako powiernik banku.

Na czym polega faktoring w wersji klasycznej? W standardzie to firma faktoringowa finansuje faktury i często przejmuje ryzyko, a bank pozostaje w tle. Przy faktoringu powierniczym te role się odwracają.

Pojęcie bywa w literaturze i ofertach używane niejednolicie — czasem jako odmiana faktoringu odwrotnegoFaktoring odwrotny — faktor płaci Twoim dostawcom za Ciebie. Ty oddajesz mu pieniądze później, w ustalonym terminie., czasem jako nazwa marketingowa. Trzecie znaczenie ma rodowód sądowy: Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 12 marca 2018 r. uznał umowę faktoringu powierniczego za czynność prawną prowadzącą do zmiany wierzyciela zakładu opieki zdrowotnej, objętą wymogiem zgody podmiotu tworzącego.^[1] W tym artykule trzymamy się definicji roboczej: bank finansuje, faktor odpowiada za obsługę operacyjną.

Aby zrozumieć miejsce tego wariantu, warto znać podstawowe rodzaje faktoringu:

• Faktoring pełnyFaktoring pełny — faktor bierze na siebie ryzyko. Gdy kontrahent nie zapłaci, nie oddajesz pieniędzy. — faktor przejmuje ryzyko niewypłacalności dłużnika.
• Faktoring niepełnyFaktoring niepełny — faktor finansuje fakturę, ale nie bierze na siebie ryzyka braku zapłaty. Gdy kontrahent nie zapłaci, zwracasz faktorowi zaliczkę. — nie obejmuje ryzyka niewypłacalności dłużnika; jeśli kontrahent nie zapłaci, przedsiębiorca zwraca zaliczkęZaliczka — część kwoty z faktury, którą faktor wypłaca Ci od razu. Resztę dostajesz, gdy kontrahent zapłaci..
• Faktoring jawnyFaktoring jawny — odbiorca wie o umowie i płaci wprost faktorowi. — informuje kontrahenta o zmianie konta do wpłaty i o cesjiCesja — przeniesienie prawa do zapłaty z faktury na faktora. Dłużnik zostaje ten sam, zmienia się tylko to, komu ma zapłacić. wierzytelności.
• Faktoring cichyFaktoring cichy — kontrahent nie wie, że korzystasz z faktoringu. Płaci na zwykłe konto. — nie informuje kontrahenta o finansowaniu faktury, co pozwala na dyskrecję w relacjach.

Faktoring powierniczy to wariant konstrukcyjny — odpowiedź na pytanie, kto finansuje i kto bierze ryzyko — a nie osobna grupa obok tych czterech podziałów. W Polsce pojawia się głównie w ofertach banków korporacyjnych dla stałych klientów z wysokimi obrotami B2B.

Prawo polskie traktuje faktoring umową nienazwaną, a o kwalifikacji takiej umowy decydują w doktrynie elementy dominujące w danym stanie faktycznym, nie sztywna klasyfikacja ustawowa.^[2] Dlatego różne konstrukcje mieszczą się w granicach swobody kontraktowania — i dlatego ta sama nazwa potrafi oznaczać w dwóch ofertach dwie różne rzeczy.

Jak działa faktoring powierniczy krok po kroku

Cały proces zaczyna się od dłużnika — dużej spółki kupującej towary lub usługi — który zawiera z bankiem umowę obsługi i finansowania swoich zobowiązań wobec dostawców. To odróżnia ten model od klasycznego faktoringu sprzedażowego, gdzie inicjatorem jest sprzedawca.

1. 1
   Odbiorca umawia się z bankiem

   Umowa określa limit finansowania, zakres przejęcia ryzyka (w całości czy częściowo), wynagrodzenie banku, sposób rozliczeń z dostawcami oraz upoważnienie do powierzenia obsługi wyspecjalizowanej firmie faktoringowej. Punktem wyjścia są dokumenty rejestrowe firmy dłużnika i analiza jego kontrahentów.
2. 2
   Bank przekazuje obsługę faktorowi

   Firma faktoringowa dostaje pełnomocnictwo operacyjne: przyjmowanie i weryfikację wystawionych faktur, monitoring płatności, ewentualną miękką windykację należności, raportowanie do banku i techniczne księgowanie spłat. To właśnie w zarządzaniu wierzytelnościami instytucję finansową wspiera wyspecjalizowany faktor.
3. 3
   Dostawca dostaje pieniądze przed terminem

   Po zatwierdzeniu faktury przez dłużnika bank wypłaca środki dostawcy — bezpośrednio albo przez rachunek techniczny. Jeśli jesteś dostawcą w takim programie, nie musisz czekać na upływ terminu płatności.
4. 4
   Odbiorca spłaca bank

   Dłużnik reguluje zobowiązanie w terminie określonym w umowie, z wykorzystaniem linii kredytowej lub limitu faktoringowego. Faktor pilnuje terminów, wysyła przypomnienia i inicjuje działania polubowne; o krokach twardszych — wypowiedzeniu limitu czy windykacji zewnętrznej — decyduje bank.

Faktoring powierniczy może działać jako jawny, gdy dostawca i dłużnik znają rolę banku, albo jako konstrukcja „w tle”, w której dostawca widzi głównie usprawniony system płatności.

Faktoring powierniczy a faktoring odwrotny i klasyczny — kluczowe różnice

Główna wątpliwość przy tym temacie dotyczy różnicy wobec faktoringu odwrotnego. Oto jak te modele się rozchodzą:

• Faktoring odwrotny (odwrócony, zobowiązaniowy, zakupowy) — odwraca klasyczny schemat faktoringu: jego przedmiotem nie są wierzytelności faktoranta, lecz jego zobowiązania wobec dostawców, które reguluje faktor, rozliczając się z faktorantem w późniejszym terminie.^[3] Inicjatorem jest — tak jak w wariancie powierniczym — dłużnik, ale finansującym i podmiotem przejmującym ryzyko zwykle jest firma faktoringowa, nie bank.
• Faktoring powierniczy — ryzyko i finansowanie są po stronie banku, a faktor wykonuje usługi dodatkowe o charakterze operacyjnym. W „czystym” faktoringu odwrotnym jeden podmiot odpowiada za wszystko — zarówno za finansowanie faktury, jak i za obsługę administracyjną.
• Faktoring sprzedażowy (klasyczny) — inicjatorem jest sprzedawca (faktorant), który chce szybciej dostać pieniądze za swoją należność; przedmiotem są faktury z odroczonym terminem płatności wystawione przez sprzedawcę. Przy faktoringu powierniczym to odbiorca „zaprasza” dostawców do programu.

W części materiałów rynkowych nazwa „faktoring powierniczy” jest używana zamiennie z „faktoringiem odwrotnym” czy „faktoringiem zobowiązaniowym banku”. Przy czytaniu ofert warto patrzeć na konstrukcję umowy, a nie na etykietę.

W materiałach branżowych faktoring jawny bywa opisywany jako najczęściej wybierany rodzaj faktoringu w obrocie gospodarczym — i akurat to brzmi wiarygodnie, bo wariant cichy banki oferują rzadko, a gdy już go proponują, przybiera on zwykle formę faktoringu niepełnego.^[4] Nie każda jawna transakcja jest jednak wariantem powierniczym.

Dla MŚP praktyczna różnica sprowadza się do jednego pytania: kto podpisuje umowę i kto bierze ryzyko — Twój bank, Twój duży klient, czy niezależna firma faktoringowa?

Kto i kiedy korzysta z faktoringu powierniczego

Faktoringiem powierniczym interesują się głównie duże przedsiębiorstwa z wieloma dostawcami: produkcja, sieci handlowe, budownictwo, duży transport. Model bywa stosowany w bardziej złożonych strukturach finansowych, gdzie jeden odbiorca obsługuje setki faktur miesięcznie.

Motywacje po obu stronach są inne:

• Dłużnik — poprawia wizerunek solidnego płatnika i wydłuża własne terminy płatności, jednocześnie oferując dostawcom wcześniejsze finansowanie. Wariant bywa opisywany jako szczególnie korzystny dla firm z długim terminem płatności i długim cyklem rozliczania kontraktów.
• Dostawca (faktorant) — zyskuje szybsze wpływy z faktur bez konieczności samodzielnego szukania firmy faktoringowej, stabilny harmonogram i poprawę płynności finansowej firmy. Zmniejsza też ryzyko zatorów płatniczychZator płatniczy — firma nie płaci swoim dostawcom, bo sama nie dostała zapłaty od odbiorców. Opóźnienie przenosi się w dół łańcucha dostaw. — nawet jeśli dołącza do cudzego programu, a nie buduje własnego.

Dla małych firm model jest dostępny „pośrednio”: jako uczestnictwo w programie organizowanym przez dużego odbiorcę, a nie samodzielnie wynegocjowana linia w banku. Większość małych i średnich przedsiębiorstw korzysta z tradycyjnego faktoringu — pełnego, niepełnego lub odwrotnego — i to jest normalne.

Usługi faktoringowe w wariancie powierniczym są na polskim rynku niszowe, a bez zaplecza bankowego w ogóle nie powstają. Widać to w bazie ofert, którą prowadzimy. Wśród 35 analizowanych firm faktoringowych 17 należy do grup bankowych.^[5] Jeśli nie widzisz takiego programu w ofercie swojego banku, łatwiej znajdziesz klasyczny faktoring jawny, cichy, pełny lub niepełny — dopasowany do bieżącej działalności i bieżących zobowiązań Twojej firmy.

Zalety i wady faktoringu powierniczego dla dłużnika i dostawców

Faktoring powierniczy ma realne zalety, ale też ograniczenia, o których warto wiedzieć przed podpisaniem jakiejkolwiek umowy.

Wyższy koszt nie jest przy tym przesądzony przez sam mechanizm. W symulacjach kosztu faktoringu odwróconego wobec bezpośredniego kredytu bankowego różnica wahała się od około 19,7% oszczędności dla dostawcy do niemal dwukrotnie wyższej ceny, zależnie od fazy cyklu koniunkturalnego, ratingu stron i długości wydłużenia terminu płatności.^[6] Wynik zależy od konkretnych warunków, a nie od nazwy produktu.

Program nie obejmie też wszystkich faktur. Przeciętnie tylko około 70% zobowiązań handlowych klienta spełnia warunki faktoringu odwrotnego — finansowaniu podlegają zobowiązania wobec podmiotów spoza grupy kapitałowej, związane z faktycznie wykonaną usługą oraz wysłanym i odebranym towarem.^[7] Ograniczony jest także horyzont: banki zwykle nie finansują faktur wystawionych na okres dłuższy niż 180 dni, a łączny okres finansowaniaOkres finansowania — czas od wypłaty zaliczki do zapłaty przez kontrahenta. Od niego zależy koszt. w jednym cyklu nie przekracza 270 dni.^[7]

Przed podpisaniem umowy sprawdź zapisy o odpowiedzialności za spóźnione płatności, dodatkowe prowizjeProwizja — opłata faktora za finansowanie faktury. Liczy się ją od kwoty faktury, w procentach., opłaty operacyjne i warunki wypowiedzenia. Rachunek zysków i strat z takiego modelu warto zestawić z innymi formami finansowania — także z tymi, po które sięgniesz sam, bez pośrednictwa odbiorcy.

Faktoring powierniczy a inne formy finansowania faktur

Faktoring powierniczy to nie jedyna opcja — i dla większości przedsiębiorców nie będzie pierwszym wyborem.

Kredyt bankowy to klasyczne zadłużenie w bilansie: wymaga zabezpieczeń i badania zdolności kredytowej. Wariant powierniczy bywa przedstawiany jako alternatywa dla kredytu, ale udział banku oznacza procedury zbliżone do kredytowych — bez zbędnych formalności działa raczej prosty faktoring online. Faktoring bywa dostępny dla nowych firm bez historii kredytowej, bo faktor patrzy przede wszystkim na Twojego odbiorcę; w wariancie powierniczym decyduje jednak polityka banku, więc tej przewagi nie traktuj jako pewnika.

Ryzyko ukrytego długu w programach opartych na banku

Jest tu jeszcze jeden wątek, o którym oferty milczą, a który dotyczy przede wszystkim organizatora programu. Bank Rozrachunków Międzynarodowych ostrzegał już w czerwcu 2020 r., że przy braku jasnych wymogów ujawnieniowych faktoring odwrócony pozwala firmom maskować zadłużenie bankowe jako kredyt kupieckiKredyt kupiecki — sprzedaż z odroczonym terminem płatności. Dostawca finansuje wtedy odbiorcę własnymi pieniędzmi, aż do dnia zapłaty., a pozyskana w ten sposób gotówka idzie na spłatę dostawców i nie stanowi bufora płynności.^[8] Po serii głośnych niewypłacalności powiązanych z takimi programami — Carillion, Abengoa, Greensill i Americanas — MSSF wprowadziły od 1 stycznia 2024 r. nowe wymogi ujawnieniowe dla umów finansowania dostawców.^[9] Dla dostawcy to sygnał, żeby patrzeć nie tylko na własny koszt, ale i na kondycję odbiorcy, który program organizuje.

Faktoring poprawia płynność finansową MŚP szybko, bo daje dostęp do gotówki z faktur, zanim zapłaci kontrahent — niezależnie od tego, czy wybierzesz wariant pełny, niepełny czy powierniczy.

Faktoring zamówieniowy i zaliczkowy — częsty mit

Warto przy tym rozprawić się z częstym błędem. Utarło się, że pieniądze przed wystawieniem faktury daje faktoring zaliczkowyFaktoring zaliczkowy — faktor wypłaca zaliczkę od razu, a resztę po zapłacie kontrahenta. To najczęstszy wariant. — tymczasem robi to faktoring zamówieniowyFaktoring zamówieniowy — pieniądze dostajesz na samo zamówienie. Faktury jeszcze nie ma., w którym faktor udostępnia środki już na etapie złożenia zamówienia, z reguły do 50% jego wartości brutto, a po dostarczeniu towaru i wystawieniu faktury dopłaca resztę do 80% wartości wierzytelności.^[10] Faktoring zaliczkowy działa inaczej: wypłaca zwykle 70–90% wartości faktury, a resztę po zapłacie dłużnika.^[3]

Programy oparte na banku najczęściej są jawne — dostawca dostaje inne konto do wpłaty, wskazane w zawiadomieniu o cesji wierzytelności. Cicha forma jest domeną indywidualnych umów z firmą faktoringową, bo przy sprzedaży wierzytelności bez wiedzy dłużnika ryzyko rozkłada się inaczej.

Jak sprawdzić, czy faktoring powierniczy jest dla Ciebie i jakie masz inne opcje

Zanim zdecydujesz się na konkretny model, odpowiedz sobie na kilka pytań:

• Skala — ile faktur miesięcznie wystawiasz lub otrzymujesz? Ilu masz dostawców i odbiorców?
• Rola — jesteś dużym odbiorcą z wieloma dostawcami, czy raczej typowym dostawcą dużych przedsiębiorstw?
• Ochrona — jak ważna jest dla Ciebie ochrona przed niewypłacalnością kontrahenta i czy jesteś gotowy zapłacić za nią więcej?
• Formalności — czy akceptujesz dłuższy, bardziej sformalizowany proces wdrożenia z bankiem?

Jeśli jesteś dużym odbiorcą, pytanie brzmi: czy chcesz przenieść obsługę zobowiązań do banku z udziałem firmy faktoringowej, czy wystarczy Ci kredyt obrotowy albo prosty faktoring odwrotny?

Jeśli jesteś dostawcą (MŚP, JDG), masz trzy realne wybory:

• Dołączenie do programu finansowania organizowanego przez Twojego dużego klienta.
• Samodzielny wybór faktoringu sprzedażowego — bez czekania na zaproszenie odbiorcy.
• Pozostanie przy kredycie bankowym — jeśli żadna z powyższych opcji nie pasuje.

Przed akceptacją programu sprawdź, czy indywidualna oferta nie będzie prostsza lub elastyczniejsza.

Zanim uznasz wariant powierniczy za jedyną drogę, sprawdź, ilu zwykłych faktorów jest w ogóle otwartych na Twoją formę prawną. 27 z 35 firm faktoringowych ma w ofercie produkt wprost dostępny dla jednoosobowych działalności gospodarczych.^[5] Dla większości firm to one, a nie program dużego kontrahenta, są realną ścieżką do rozwijania biznesu.

Przy każdej umowie — czy to z bankiem, czy z firmą faktoringową — sprawdź zapisy o odpowiedzialności, ukryte opłaty i warunki rezygnacji z usługi. Zestaw też koszty i warunki różnych faktorów obok siebie, bo dopiero takie porównanie pokazuje, ile płacisz za samo finansowanie, a ile za obsługę.

Przystąpienie do cudzego programu ma jeszcze jeden wymiar: podpisujesz dokumenty przygotowane pod potrzeby odbiorcy, nie Twoje. Zgoda dostawcy obejmuje zwykle warunki cesji wierzytelności i przekazywanie bankowi danych o Twoich fakturach, więc sprawdź jej zakres, zanim złożysz podpis — a przede wszystkim to, czy możesz z programu wyjść bez kary.

Najczęstsze pytania o faktoring powierniczy

Mateusz Mazurek

CEO & Founder Faktomi

Przedsiębiorca internetowy. Wydawca blogów i serwisów o tematyce biznesowej i finansowej, m.in. założyciel, wydawca i redaktor naczelny serwisu finansowego SerFin w latach 2011–2018. Od 2014 roku autor bloga finansowego ZaradnyFinansowo.pl. Twórca wirtualnego doradcy oszczędnościowego FINATIN.pl (od 2020 roku).