Czy faktoring wymaga zgody małżonka? Zasady

Wstęp: faktoring, małżeństwo i majątek wspólny

Faktoring sam w sobie zwykle nie wymaga zgody małżonka. Kwestia podpisu współmałżonka pojawia się dopiero przy dokonaniu zabezpieczeń — i to nie zawsze.

Ten tekst dotyczy przede wszystkim osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą (JDG) w ustroju wspólności ustawowej, które rozważają finansowanie faktur. Mechanizm faktoringu polega na tym, że firma faktoringowa płaci za Twoje faktury przed terminem, a potem czeka na przelew od Twojego kontrahenta. W polskim obrocie B2B chodzi najczęściej o faktury z odroczonym terminem 14–90 dni.

Wspólność majątkowa (ustawowa wspólność małżeńska) powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa. Majątek nabyty w trakcie trwania związku małżeńskiego — także dochody uzyskane z działalności gospodarczej lub innej działalności zarobkowej jednego z małżonków — wchodzi wtedy do majątku wspólnego. Obok niego istnieje majątek osobisty każdego z małżonków. To rozróżnienie jest kluczowe, bo przepisy prawa wymagają zgody drugiego małżonka wyłącznie przy czynnościach wyliczonych w ustawie, a nie przy każdej decyzji finansowej firmy.

Jako niezależna porównywarka faktoringu tłumaczymy niuanse umów i ryzyka prawne — nie sprzedajemy konkretnych produktów. Z ofert, które analizujemy, widać przy tym, jak bardzo różni się podejście faktorówFaktor — firma faktoringowa, która kupuje Twoje faktury i wypłaca za nie pieniądze przed terminem. do zabezpieczeń, i jak wielu faktorów ma produkt pisany wprost pod jednoosobowe firmy. 27 z 35 firm faktoringowych ma w ofercie produkt wprost dostępny dla jednoosobowych działalności gospodarczych.^[1]

Czy sama umowa faktoringu wymaga zgody małżonka?

Nie — co do zasady sama umowa faktoringu nie wymaga zgody drugiego małżonka, nawet jeśli przedsiębiorca prowadzi JDG we wspólności majątkowej.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRiO) w art. 37 § 1 zawiera zamknięty katalog czynności, do których potrzebna jest zgoda drugiego małżonka. Ustawa wymienia cztery grupy:

1. Dokonanie czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzącej do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków.
2. Czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal.
3. Czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa.
4. Darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

W tym katalogu nie ma ani umowy faktoringu, ani weksla, ani poręczenia. To rozróżnienie przesądza o wszystkim, co dalej.

Standardowa umowa faktoringu nie wpisuje się w ten katalog. Obejmuje cesję wierzytelności, limit finansowania i tabelę opłat. Jest przy tym drugi przepis, o którym rzadko się pisze. Oboje małżonków wiąże wprawdzie obowiązek współdziałania w zarządzie majątkiem wspólnym, ale art. 36 § 3 KRiO stanowi, że przedmiotami majątkowymi służącymi do wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności zarobkowej małżonek zarządza samodzielnie — a firmowe faktury właśnie takim przedmiotem są. Faktor kontraktuje z przedsiębiorcą lub spółką, więc małżonek nie jest stroną umowy, chyba że przystępuje do zabezpieczeń.

Warto pamiętać, że przedsiębiorca sprzedający własną fakturę nie działa tu jako konsument, więc nie chroni go ustawa o kredycie konsumenckim.^[2] Umowa faktoringu jest umową między profesjonalistami i tak też należy czytać jej załączniki.

Kiedy w faktoringu pojawia się wymóg zgody małżonka?

Wymóg pojawia się, gdy czynności towarzyszące faktoringowi dotyczą składników wymienionych w ustawie albo obciążają majątek wspólny.

Typowe sytuacje, w których faktor może poprosić o zgodę lub podpis małżonka:

• Weksel własny in blanco — zabezpiecza limit faktoringowy; podpisuje go przedsiębiorca, a małżonek bywa proszony o zgodę osobnym oświadczeniem.
• Poręczenie wekslowe (awalAwal — poręczenie za zapłatę weksla. Poręczyciel odpowiada za dług tak samo jak ten, za kogo poręczył.) — tu małżonek podpisuje sam weksel i staje się zobowiązany wekslowo.
• Hipoteka na nieruchomości należącej do majątku wspólnego — jedyne z tej listy, które wprost mieści się w katalogu z art. 37 § 1.
• Zastaw rejestrowy na składnikach firmy będących jednocześnie majątkiem wspólnym.

W praktyce wiele fintechów faktoringowych obsługujących mikrofirmy rezygnuje z twardych zabezpieczeń rzeczowych. Część tradycyjnych instytucji nadal je stosuje — stąd różnice w wymaganiach. Zgoda małżonka ma tu jeden konkretny skutek: pozwala faktorowi prowadzić egzekucję z majątku wspólnego, a nie tylko z majątku osobistego przedsiębiorcy i korzyści uzyskanych z działalności.

Brak zgody nie zamyka drogi do finansowania. Możesz szukać faktora, który akceptuje inne formy zabezpieczeń lub nie wymaga weksla — dlatego porównanie ofert przed podpisaniem umowy ma sens nie tylko cenowo.

Faktoring, weksel i inne zabezpieczenia a zgoda współmałżonka

To właśnie weksel i poręczenia są najczęstszym powodem, dla którego faktor prosi o zgodę małżonka.

Weksel in blancoWeksel in blanco — weksel podpisany bez kwoty i daty. Wierzyciel wpisuje je dopiero, gdy dłużnik nie zapłaci. w faktoringu to dokument zabezpieczający spłatę zobowiązań wobec faktora. Wystawia go przedsiębiorca. Jeśli faktury nie zostaną opłacone, faktor może z weksla dochodzić należności.

W wielu opracowaniach przeczytasz, że wystawienie weksla jest jednostronną czynnością prawną dotyczącą majątku wspólnego, a polskie prawo wymaga do takich czynności zgody drugiego małżonka pod rygorem nieważności. To skrót myślowy. Rygor nieważności z art. 37 § 4 KRiO obejmuje wyłącznie czynności jednostronne z zamkniętego katalogu § 1 — a weksla w nim nie ma. Podpis małżonka rozstrzyga co innego. Art. 41 § 1 KRiO mówi wprost: jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Bez tej zgody weksel pozostaje ważny, ale egzekucja obejmuje węższy krąg składników.

Poręczenie wekslowe (awal) działa inaczej niż sama zgoda: małżonek, który je podpisuje, sam staje się zobowiązany wekslowo. Warto wiedzieć, że sądy podchodzą do takiej sytuacji ostrożniej, niż podpowiada intuicja. Sąd Najwyższy przyjął, że małżonek zaangażowany we współprowadzenie firmy współmałżonka może nie zostać uznany za konsumenta przy takim poręczeniu, nawet bez wpisu w CEIDG.^[3] Podobnie orzekł Trybunał Sprawiedliwości UE w sprawie osoby ściśle powiązanej zawodowo ze spółką, której weksel poręczyła.^[4] Podpis „dla formalności” potrafi więc odebrać część ochrony, na którą małżonek liczy.

W umowach faktoringowych spotyka się klauzule, w których małżonek potwierdza znajomość treści umowy i wyraża zgodę na objęcie majątku wspólnego odpowiedzialnością. Taki dokument ma zwykle formę krótkiego oświadczenia w formie pisemnej: dane małżonka, podpis, czasem poświadczenie notarialne. Przed podpisaniem weksla lub zgody przeczytaj klauzule o odpowiedzialności, a przy wątpliwościach skonsultuj projekt z prawnikiem zamiast podpisywać „w ciemno”.

JDG we wspólności majątkowej: kiedy naprawdę potrzebna jest zgoda małżonka?

Jeżeli prowadzisz JDG i masz ustawową wspólność majątkową, Twoja firma ekonomicznie należy do majątku wspólnego. Ale nie oznacza to, że na każdą umowę potrzebujesz zgody.

Czynności mieszczące się w bieżącym prowadzeniu firmy — kontrakty handlowe, faktoring bieżących faktur, zakupy towaru, leasing operacyjny — nie wymagają zgody drugiego małżonka. Dopóki nie ruszasz składników wymienionych w art. 37 § 1 KRiO, działasz samodzielnie.

Zgoda współmałżonka może być natomiast konieczna, gdy dochodzi do zbycia przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części, ustanowienia hipoteki na wspólnej nieruchomości albo obciążenia nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje, że ważność umowy, która została zawarta przez jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego, zależy od potwierdzenia umowy przez drugiego małżonka (art. 37 § 2). Do tego czasu umowa wisi w zawieszeniu: druga strona może wyznaczyć małżonkowi odpowiedni termin do potwierdzenia i staje się wolna, gdy termin upłynie bezskutecznie (§ 3). Inaczej jest z czynnością jednostronną z tego samego katalogu — ta jest nieważna od razu (§ 4).

Faktorzy obsługujący mikrofirmy — JDG z fakturami na kilkadziesiąt tysięcy złotych miesięcznie — zwykle nie wchodzą w skomplikowane zabezpieczenia na całym przedsiębiorstwie. Kwestia zgody pojawia się tu rzadziej niż przy dużych finansowaniach bankowych.

Rozdzielność majątkowa, spółki i brak zgody małżonka — co wtedy z faktoringiem?

Przy rozdzielności majątkowej faktor zwykle nie wymaga zgody małżonka. Każdy z małżonków odpowiada tylko swoim majątkiem — majątku wspólnego po prostu nie ma.

Rozdzielność majątkowa to ustrój ustanawiany umową majątkową małżeńską (intercyzą, najczęściej aktem notarialnym) albo orzeczeniem sądu. Każdy z małżonków zachowuje wtedy odrębny majątek — obecny i przyszły. Faktor nie ma podstaw, by żądać zgody drugiego małżonka na dokonanie transakcji związanych z faktoringiem, bo wspólności ustawowej nie ma.

W spółkach z o.o. i spółkach osobowych stroną umowy faktoringu jest spółka, nie osoba fizyczna. Majątek spółki co do zasady nie jest majątkiem wspólnym małżonków wspólnika, więc zgoda nie jest potrzebna — chyba że małżonek sam przystępuje do poręczenia lub innego zabezpieczenia.

Co, gdy małżonek odmawia zgody w JDG ze wspólnością? Jej brak oznacza, że faktor nie będzie mógł sięgnąć do majątku wspólnego.

Brak zgody nie zamyka jednak tematu — inni faktorzy stosują łagodniejsze wymagania. Zamiast rezygnować z finansowania faktur, warto poszukać oferty o mniejszym zaangażowaniu: krótszego limitu startowego z możliwością zwiększenia po historii współpracy, faktoringu bez regresu albo pojedynczej transakcji zamiast stałej umowy. Ta ostatnia droga jest częstsza, niż się wydaje. 18 z 35 firm faktoringowych pozwala sfinansować pojedynczą fakturę, bez limitu i abonamentu.^[1] Podobnie działa rezygnacja z cesji globalnejCesja globalna — obejmuje wszystkie faktury od jednego kontrahenta, nie jedną. Także te, które dopiero wystawisz., która ogranicza zakres tego, co w ogóle trafia do faktora. 22 z 35 firm faktoringowych nie wymaga cesji globalnej — można sfinansować należności od jednego kontrahenta.^[1]

Jak w praktyce wygląda zgoda małżonka na faktoring i co warto sprawdzić w umowie?

Zgoda małżonka to zwykle krótki dokument towarzyszący umowie — oświadczenie o znajomości treści umowy faktoringu i wyrażeniu zgody na objęcie majątku wspólnego odpowiedzialnością za zobowiązanie wynikające z tej umowy.

Małżonek może wyrazić zgodę zarówno przed dokonaniem czynności, jak i następczo (z mocą wsteczną). Forma powinna odpowiadać formie głównej czynności: przy standardowym faktoringu wystarczy forma pisemna, ale przy hipotece na wspólnej nieruchomości potrzebny jest akt notarialny.

Co sprawdzić w treści zgody i umowy przed podpisaniem:

• Zakres odpowiedzialności — czy dotyczy tylko bieżącego limitu, czy obejmuje też przyszłe umowy i podwyżki limitu.
• Zapis o egzekucji z majątku wspólnego — i to, jak brzmi przy zmianie limitu.
• Klauzule o przedłużaniu umowy bez ponownej zgody małżonka.
• Zmiana ustroju majątkowego w trakcie trwania umowy (np. zawarcie intercyzy) — czy umowa w ogóle to przewiduje.

Małżonek nie staje się dłużnikiem z tytułu umowy faktoringu. Jego zgoda otwiera jedynie drogę do egzekucji z majątku wspólnego — i robi to bardzo konkretnie. Art. 787 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi nadać klauzulę wykonalności także przeciwko małżonkowi dłużnika, jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, że wierzytelnośćWierzytelność — prawo do żądania zapłaty. Masz je wobec każdego, kto nie zapłacił Ci faktury. powstała z czynności dokonanej za zgodą tego małżonka. Tym dokumentem prywatnym jest zwykle właśnie podpisane oświadczenie.

Osobno sprawdź, czy Twój kontrakt handlowy nie zawiera zakazu cesji — bez jego uchylenia faktura w ogóle nie nadaje się do sfinansowania, niezależnie od tego, co podpisze małżonek.^[5]

Faktorzy prowadzą tu odmienne polityki: jedni żądają weksla, inni opierają się na analizie kontrahentów i historii płatniczej. W ofertach, które analizujemy, ponad połowa jest wprost dostępna dla jednoosobowych działalności — i to właśnie w tej grupie kwestia podpisu małżonka wraca najczęściej. To kryterium warto uwzględnić obok ceny i limitu, bo przesądza o tym, czy Twój małżonek w ogóle będzie musiał cokolwiek podpisywać.

Najczęstsze pytania o faktoring i zgodę małżonka

Mateusz Mazurek

CEO & Founder Faktomi

Przedsiębiorca internetowy. Wydawca blogów i serwisów o tematyce biznesowej i finansowej, m.in. założyciel, wydawca i redaktor naczelny serwisu finansowego SerFin w latach 2011–2018. Od 2014 roku autor bloga finansowego ZaradnyFinansowo.pl. Twórca wirtualnego doradcy oszczędnościowego FINATIN.pl (od 2020 roku).