Zgoda kontrahenta na faktoring — kiedy jest potrzebna?

Ten poradnik jest dla przedsiębiorców — właścicieli jednoosobowych działalności gospodarczej i spółek — którzy wystawiają faktury z odroczonym terminem płatności i zastanawiają się, czy przed podpisaniem umowy faktoringowej muszą pytać odbiorcę o zgodę. Znajdziesz tu zasadę wynikającą z kodeksu cywilnego, listę wyjątków, elementy skutecznego zawiadomienia o cesjiCesja — przeniesienie prawa do zapłaty z faktury na faktora. Dłużnik zostaje ten sam, zmienia się tylko to, komu ma zapłacić. oraz ścieżki na wypadek odmowy.

Czy kontrahent musi wyrazić zgodę na faktoring?

Nie musi. Zgodnie z art. 509 § 1 kodeksu cywilnego wierzyciel może przenieść wierzytelnośćWierzytelność — prawo do żądania zapłaty. Masz je wobec każdego, kto nie zapłacił Ci faktury. na inny podmiot bez pytania dłużnika o zdanie.^[1] Cesja wierzytelności, czyli przelew prawa do zapłaty z Twojej firmy na faktoraFaktor — firma faktoringowa, która kupuje Twoje faktury i wypłaca za nie pieniądze przed terminem., to standardowa podstawa każdej umowy faktoringowej — i to ona, a nie zgoda odbiorcy, jest tu czynnością kluczową.

Ustawa przewiduje od tej zasady trzy wyjątki. Przelew jest wyłączony, gdy sprzeciwia się:

• ustawie — gdy przepis szczególny zakazuje przenoszenia danego rodzaju należności,
• właściwości zobowiązania — przy świadczeniach ściśle osobistych, przy których zmiana wierzyciela nie miałaby sensu,
• zastrzeżeniu umownemu — gdy strony w umowie zakazały cesji albo uzależniły ją od zgody dłużnika.

W praktyce liczy się wyłącznie ten trzeci. Dwa pierwsze przy zwykłych fakturach handlowych po prostu nie występują.

Reżim prawny cesji jest przy tym taki sam w faktoringu pełnymFaktoring pełny — faktor bierze na siebie ryzyko. Gdy kontrahent nie zapłaci, nie oddajesz pieniędzy. (bez regresuRegres — prawo faktora, żeby zażądać od Ciebie zwrotu wypłaconej zaliczki, gdy kontrahent nie zapłaci faktury.) i niepełnym (z regresem). Różni je podział ryzyka niewypłacalnościNiewypłacalność — stan, w którym firma nie ma z czego spłacać długów. Przed tym chroni faktoring pełny. płatnika, a nie to, czy trzeba pytać go o zgodę. Brak zgody nie oznacza też braku obowiązku zapłaty: po skutecznym przeniesieniu wierzytelności dłużnik płaci na rachunek faktora, o ile został prawidłowo zawiadomiony o zmianie wierzyciela.

Zmiana wierzyciela nie pogarsza przy tym sytuacji odbiorcy — i warto mu to powiedzieć wprost. Dłużnikowi przysługują wobec faktora wszystkie zarzuty, które miał wobec Ciebie w chwili, gdy dowiedział się o przelewie, łącznie z prawem potrącenia własnej wymagalnejWymagalność — moment, od którego wierzyciel może żądać zapłaty, także przed sądem. Dla faktury to zwykle dzień po terminie płatności. wierzytelności.^[1]

Prawo mówi jedno, faktorzy bywają ostrożniejsi

Praktyka firm faktoringowych bywa jednak różna od samego prawa: wiele instytucji finansowych prosi o potwierdzenie zgody kontrahenta nawet wtedy, gdy przepisy tego nie nakazują.

Z danych Faktomi wynika, że różnice sięgają samej konstrukcji umowy: 22 z 35 firm faktoringowych nie wymaga cesji globalnejCesja globalna — obejmuje wszystkie faktury od jednego kontrahenta, nie jedną. Także te, które dopiero wystawisz. — można sfinansować należności od jednego kontrahenta.^[2] Pozwalają więc sfinansować należności od jednego wybranego odbiorcy, zamiast oddawać faktorowi całą sprzedaż — a to często rozstrzyga, czy w ogóle musisz rozmawiać z kontrahentem, którego umowa jest problematyczna.

Zakaz cesji w umowie — kiedy zgoda jest konieczna

Zgoda staje się obowiązkowa wtedy, gdy w umowie handlowej widnieje zakaz cesji wierzytelności albo zapis typu „cesja za zgodą zamawiającego”. Taka klauzula nosi łacińską nazwę pactum de non cedendo — po polsku po prostu umowny zakaz przenoszenia wierzytelności na osobę trzecią.

Co właściwie blokuje taka klauzula

Skutek dla małej firmy jest dotkliwy: wierzytelność objęta skutecznym zastrzeżeniem staje się niezbywalna, więc nie można jej ani sprzedać faktorowi, ani przenieść na zabezpieczenie kredytu.^[3] To nie jest problem marginalny — w literaturze przedmiotu klauzule zakazu faktoringu wprowadzane przez dłużników o dominującej pozycji wymienia się wśród głównych barier rozwoju faktoringu w Polsce, obok niskiej świadomości przedsiębiorców i obawy przed utratą kontrahenta.^[4]

W poradnikach o faktoringu krąży liczba, według której 76% polskich firm spotkało się z zakazem cesji w umowach. Nie udało nam się dotrzeć do badania, które by ją potwierdzało, więc nie powtarzamy jej jako faktu — twardych danych o częstości tej klauzuli w polskich umowach po prostu nie ma.

Typowe brzmienia, których szukasz w swoich kontraktach:

• „wierzyciel nie może dokonać cesji wierzytelności bez pisemnej zgody dłużnika”,
• „zakaz zbywania wierzytelności osobom trzecim”,
• „przelew wymaga uprzedniej pisemnej zgody zamawiającego pod rygorem nieważności”.

Takie zapisy pojawiają się zwłaszcza w kontraktach z dużymi sieciami handlowymi, w przetargach publicznych i w budownictwie. Naruszenie zakazu nie oznacza automatycznej nieważności przelewu wobec faktora, ale oznacza ryzyko: odpowiedzialność kontraktową, karę umowną i spór z odbiorcą.

Od 2023 roku duży odbiorca ma słabszą pozycję

Od 24 stycznia 2023 r. obowiązuje art. 9a ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowychTransakcja handlowa — płatna umowa między dwiema firmami: dostawa towaru albo usługa. Sprzedaż zwykłemu klientowi się nie liczy. (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1790), dodany nowelizacją z 4 listopada 2022 r. Brzmi tak:

W transakcjach handlowych, w których dłużnikiem jest duży przedsiębiorca, a wierzycielem jest mikroprzedsiębiorca, mały przedsiębiorca albo średni przedsiębiorca, zastrzeżenie umowne wyłączające albo ograniczające prawo wierzyciela do przelewu wierzytelności staje się bezskuteczne, jeżeli zapłata nie nastąpiła w terminie określonym w umowie, a jeżeli tego terminu w umowie nie określono — od dnia wymagalności świadczenia pieniężnego.

Dopóki kontrahent płaci terminowo, klauzula działa normalnie. Ustawa przewiduje też wyjątek wypisany wprost: przepisu nie stosuje się, gdy dłużnikiem jest podmiot publiczny. W kontraktach z jednostkami samorządowymi czy szpitalami zgoda na faktoring albo aneks do umowy bywa więc niezbędna mimo opóźnień.

Jest jeszcze druga furtka, o której mało kto pamięta. Umowne zastrzeżenie zakazu cesji wierzytelności stwierdzonej pismem jest skuteczne wobec faktora tylko wtedy, gdy sam dokument wierzytelności zawiera wzmiankę o tym zakazie — chyba że nabywca w chwili przelewu o zakazie wiedział.^[1] Klauzula ukryta w ogólnych warunkach, o której faktura milczy, bywa więc wobec faktora bezskuteczna.

Polska nie jest tu zresztą wyjątkiem w Europie, tylko krajem, który poszedł najostrożniej. Niemiecki § 354a HGB już w 1994 r. uczynił przelew wierzytelności z transakcji B2B skutecznym mimo umownego zakazu — uzasadniano to wprost tym, że taki zakaz utrudnia mniejszym firmom poprawę płynności przez faktoring.^[3]

1. 1
   Przeczytaj umowę z odbiorcą

   Szukaj słów „cesja", „przelew wierzytelności", „zbycie wierzytelności" — także w ogólnych warunkach i załącznikach, nie tylko w samej umowie.
2. 2
   Sprawdź, co jest na dokumencie wierzytelności

   Jeśli zakaz nie ma wzmianki na fakturze ani w dokumencie potwierdzającym należność, jego skuteczność wobec faktora jest wątpliwa.
3. 3
   Ustal status stron i terminowość zapłaty

   Jesteś MŚP, odbiorca jest dużym przedsiębiorcą, a płatność się spóźnia? Zakaz mógł stracić moc. Odbiorca publiczny to inna sytuacja.
4. 4
   Wybierz drogę: zawiadomienie albo zgoda

   Brak zakazu lub zakaz bezskuteczny — wystarczy zawiadomienie o cesji. Zakaz działający — potrzebna zgoda odbiorcy albo aneks.

Zawiadomienie o faktoringu zamiast zgody — co musi zawierać

W faktoringu jawnymFaktoring jawny — odbiorca wie o umowie i płaci wprost faktorowi. standardem jest zawiadomienie, czyli notyfikacjaNotyfikacja — informacja dla dłużnika, że fakturę przejął nowy wierzyciel. To nie prośba o zgodę. — nie prośba o zgodę. Płatnik dowiaduje się o przeniesieniu wierzytelności i od tej pory płaci na rachunek faktora.

Dlaczego moment zawiadomienia jest tak ważny

Ma to konkretne znaczenie prawne. Zanim dłużnik dowie się o cesji, zapłata na dotychczasowy rachunek jest skuteczna i zwalnia go z długu — dlatego zwlekanie z zawiadomieniem działa przeciwko faktorowi. Do uchylenia dobrej wiary dłużnika wystarczy przy tym, że uzyska on wiarygodną wiadomość o przelewie z jakiegokolwiek źródła; zawiadomienie nie musi pochodzić od Ciebie ani wskazywać rachunku nabywcy.^[5]

Po zawiadomieniu zmienia się też to, co możesz jeszcze ustalić z odbiorcą na boku. Porozumienie z dłużnikiem zmieniające lub rozwiązujące umowę, z której płynie przelana wierzytelność, wywiera skutek wobec faktora tylko wtedy, gdy dłużnik nie był jeszcze zawiadomiony o przelewie.^[6] Aneks obniżający wynagrodzenie, podpisany po notyfikacji, faktora po prostu nie obchodzi.

Ludzie szukają w tym miejscu gotowego wzoru. Zamiast dokumentu do pobrania — lista elementów, bez których zawiadomienie nie spełni swojej roli:

1. Dane faktorantaFaktorant — firma, która sprzedaje faktury faktorowi. To Ty, jeśli korzystasz z faktoringu. (Twojej firmy) i faktora, z numerami NIP.
2. Podstawa przelewu: umowa faktoringu wraz z datą jej zawarcia.
3. Opis wierzytelności: numer faktury, kwota brutto, termin płatności, kontrakt źródłowy.
4. Informacja o zmianie wierzyciela i o przeniesieniu prawa do odbioru zapłaty.
5. Nowy numer rachunku bankowego faktora, na który ma trafiać płatność.
6. Data, od której płatności mają iść na rachunek faktora.
7. Prośba o potwierdzenie otrzymania — choćby zwrotnym mailem.

Notyfikacja może mieć formę pisma na papierze firmowym, wiadomości e-mail albo komunikatu w systemie elektronicznej wymiany dokumentów. Kieruj ją do działu finansów kontrahenta, nie tylko do handlowca — to najczęstsza przyczyna przelewów wysłanych po staremu mimo prawidłowego zawiadomienia. Sprawdź też, kto formalnie wysyła notyfikację przy uruchomieniu finansowania: Ty czy faktor. Wielu faktorów ma własne szablony.

Warto też z góry wiedzieć, ile pieniędzy zobaczysz od razu. Utarło się, że zaliczkaZaliczka — część kwoty z faktury, którą faktor wypłaca Ci od razu. Resztę dostajesz, gdy kontrahent zapłaci. w faktoringu jawnym wynosi do 90% wartości faktury — dzisiejszy rynek wygląda inaczej: Spośród 78 ofert z deklarowanym poziomem zaliczki 35 wypłaca od razu 100% wartości faktury (pomniejszone o prowizjęProwizja — opłata faktora za finansowanie faktury. Liczy się ją od kwoty faktury, w procentach.), a żadna nie schodzi poniżej 75%.^[2]

Odmowa zgody na faktoring i rola faktoringu cichego

Jeśli kontrahent nie wyraża zgody, a zakaz cesji w umowie działa, faktor zwykle zażąda pisemnej zgody dłużnika albo aneksu — inaczej może nie uruchomić finansowania. Sama odmowa rzadko jednak kończy temat. Najczęściej wynika z obawy przed zmianą płatnika i nieznanym numerem konta, a nie z twardego interesu odbiorcy.

Realne ścieżki, gdy pada „nie”:

• Aneks do umowy — usuwa zakaz cesji na przyszłość, najczystsze rozwiązanie przy stałej współpracy.
• Zgoda jednorazowa — osobny dokument dotyczący konkretnych faktur, łatwiejszy do przyjęcia niż zmiana kontraktu.
• Zgoda warunkowa — na przykład wyłącznie dla faktoringu niepełnegoFaktoring niepełny — faktor finansuje fakturę, ale nie bierze na siebie ryzyka braku zapłaty. Gdy kontrahent nie zapłaci, zwracasz faktorowi zaliczkę., do określonego limitu albo dla wybranych odbiorców.
• Inne finansowanie — pożyczka pod fakturę bez przelewu wierzytelności albo finansowanie oparte na obrotach, gdy zakaz jest nie do ruszenia.

Osobnym wątkiem jest faktoring cichyFaktoring cichy — kontrahent nie wie, że korzystasz z faktoringu. Płaci na zwykłe konto., w którym płatnik w ogóle nie dowiaduje się o cesji. Płatność trafia na konto faktoranta, a faktor ma pełnomocnictwo do rozliczeń. Bywa popularny w budownictwie, gdzie nikt nie chce narażać relacji z zamawiającym. Nie jest to jednak sposób na obejście zakazu cesji: przelew dokonany mimo klauzuli nadal może zostać potraktowany jako naruszenie umowy.

W opracowaniach powtarza się przy tym, że w faktoringu cichym zaliczka wynosi do 75% wartości faktury. W naszej bazie 75% to dolna granica całego rynku, a nie reguła wariantu cichego. Prawdziwy jest natomiast kierunek: przy cichej cesji finansowanie bywa ostrożniejsze.

Jak przekonać kontrahenta do wyrażenia zgody

To kwestia relacji, nie przepisów. Odbiorca zwykle nie ma interesu w blokowaniu cesji — ma obawę, że coś się skomplikuje albo że numer konta to próba wyłudzenia. Zgoda ułatwia przeprowadzenie cesji, zmniejsza ryzyko sporów i przyspiesza uruchomienie finansowania, więc warto o nią zawalczyć.

Argumenty, które w praktyce działają:

• Dłużnik nie ponosi żadnych kosztów — wynagrodzenie faktora obciąża Ciebie, nie jego.
• Terminy i ceny z umowy zostają bez zmian — zmienia się wyłącznie numer rachunku.
• Stabilniejszy dostawca to stabilniejsze dostawy — poprawa Twojej płynności jest korzyścią także dla odbiorcy.

Jak rozmawiać: zacznij od stabilności współpracy, nie od własnych kłopotów z płynnością. Wyjaśnij, że zawiadomienie dotyczy wyłącznie zmiany wierzyciela i numeru rachunku. Obawy przed wyłudzeniem najlepiej rozbraja wcześniejsza zapowiedź mailowa od znanego odbiorcy opiekuna, zanim przyjdzie oficjalne pismo.

Pamiętaj, że zgoda nie musi być zerojedynkowa. Może obejmować tylko część faktur, obowiązywać przez określony czas albo dotyczyć wyłącznie faktoringu jawnego — i taki ograniczony zakres bywa łatwiejszy do wynegocjowania niż zgoda blankietowa.

Najczęstsze pytania

Mateusz Mazurek

CEO & Founder Faktomi

Przedsiębiorca internetowy. Wydawca blogów i serwisów o tematyce biznesowej i finansowej, m.in. założyciel, wydawca i redaktor naczelny serwisu finansowego SerFin w latach 2011–2018. Od 2014 roku autor bloga finansowego ZaradnyFinansowo.pl. Twórca wirtualnego doradcy oszczędnościowego FINATIN.pl (od 2020 roku).